Welkom op Houtense Hodoniemen.nl

Foto: Edna Smet, Trefpunt Houten (2015).

Mijn grote hobby is alles op het gebied van de straatnaamgeving in de gemeente Houten. Ook van omliggende gemeenten zoals Bunnik, Nieuwegein en Utrecht doe ik onderzoek naar de straatnamen die iets te maken hebben met de gemeente Houten.

Het totaal aantal straatnamen in de gemeente Houten staat nu op 780 straatnamen.

De naam Ka-pad is op 10 maart 2016 toegevoegd aan de lijst.

De naam van zwembad De Wetering is op 8 juli 2016 toegevoegd. Het naamsbesluit dateert van 17-06-1997 genomen door het college van BenW.

Laatst gewijzigd: dinsdag 29 november 2016, 18:00 uur.

Het Loeriksezandpad en boerderij Dubbelzand

Op dinsdagochtend 27 september 2016 op de Archeologische Werkgroep ‘Leen de Keijzer kreeg ik het verzoek om te achterhalen waar de naam van boerderij Dubbelzand (Kon. Julianastraat 16) vandaan komt. De naam is mij het vroegst bekend uit het jaar 1841 als er een grote aanbesteding plaatsvindt voor de aanleg van een brug bij Dubbelzand. Vermoedelijk werd deze brug gelegd over de watergang die in die tijd nog lag tussen het Loeriksezandpad en de Loerikseweg.

Op de waterschapskaart van het waterschap Houten uit 1955 staat de watergang nog ingetekend als zijnde de te onderhouden watergang door het waterschap en de grondeigenaren die hun land hadden aan deze watergang hadden.

Het Loeriksezandpad is al bekend in de bronnen omstreeks het jaar 1622 (W. Thoomes, Het Kromme Rijngebied, Zandpaden). Vanaf 1629 gaven de Provinciale Staten van Utrecht de opdracht om de toen al bestaande wegen om te vormen tot goed aangelegde zandpaden.
Voor de verbinding tussen Utrecht en Houten werd het al bestaande Houtensepad (in 1614 op een kaart ingetekend vermeld als het Houtensche Pad) aangelegd als zandpad. De vermelding uit 1614 doet vermoeden dat er in die tijd al een goed onderhouden zandpad op dit tracé was. Maar niets is minder waar. Paden en wegen in de 17de eeuw ook wel kleiwegen genoemd waren in zeer slechte staat en soms nauwelijks goed begaanbaar. Door zomerregens of sneeuw en ijzel in de wintertijd. In die tijd was het beter en makkelijker om dorpen en steden te bereiken via weteringen of vaarten. De Provinciale Staten waren vanaf de 17de eeuw verantwoordelijk voor het goede onderhoud van de zandpaden. Meestal werd doormiddel van een openbare aanbesteding het zandpad opnieuw bezand met zand wat uit de rivier de Lek werd gedolven. Een aantal keren per jaar was er schouw van de kameraar van de Staten  van Utrecht. Die bekeek hoe het gesteld was met het zandpad. Tot ver in de 20ste eeuw werden de provinciale wegen die hun oorsprong hadden als zandpad beheerd door de Provincie Utrecht.

Het Loeriksezandpad, Loerikseweg en de Koningin Julianastraat intekend op een kaart uit 1696 van Du Roy.

Het Loeriksezandpad, Loerikseweg en de Koningin Julianastraat intekend op een kaart uit 1696 van Du Roy.

De aanleg van de zandpaden door de Provinciale Staten van Utrecht gebeurde in de tijdsperiode 1629-1633. Het Houtensepad werd aangelegd vanaf de Koningsweg in het Utrechtse stadsbuitengerecht Tolsteeg of Klein Kovelswade. Via hofstede De Koppel bij de Koppeldijk in zuidoostelijke richting via herberg ’t Hemeltje tot voorbij boerderij Den Oord. De huidige Herenweg in het Oude Dorp was ook onderdeel van het zandpad tussen Utrecht en Houten. Vanaf het Plein liep het zandpad op het huidige tracé van de Koningin Julianastraat verder richting Schalkwijk.

Maar hoe komt boerderij Dubbelzand nou aan zijn naam? Bij de locatie waar de boerderij gelegen is lag oorspronkelijk ten noorden van de boerderij het Loeriksezandpad met daarnaast gelegen de watergang en verder parallel gelegen ernaast de Loerikseweg. Ten zuiden van de boerderij ligt nu de Koningin Julianastraat. In de 17de eeuw ‘’t Sandpadt’ of ‘Schonauwenschen zandpad’ geheten.
Het maakt dus duidelijk dat het vermoeden bestaat dat de naam van boerderij Dubbelzand terug gaat op de ligging van de boerderij. Gelegen tussen 2 zandpaden. Te weten ‘’t Sandtpadt’ en het Loeriksezandpad.

Boerderij Dubbelzand aan de Kon. Julianastraat 16, 2016. Foto: auteur.

Boerderij Dubbelzand aan de Kon. Julianastraat 16, 2016. Foto: auteur.

Wat is Sanders werkmethode

Foto gemaakt voor het Eigenhoutje Magazine, zomer 2016. M. Boersma-Lensen.

Op vrijdag 17 september 2010 verrichtte ik voor het eerst archiefonderzoek in Het Utrechts Archief. Destijds tijdelijk gevestigd in het provinciehuis aan de Archimedeslaan. Dit was in verband met de verbouwing destijds van het archief aan de Alexander Numankade.
Het eerste onderwerp betrof de Utrechtse 't Goylaan in de wijk Tolsteeg-Hoograven. Wat vond ik dat destijds leuk om daar onderzoek naar te doen. Indertijd schreef ik wel op wat ik zocht maar had ik geen goede werkmethode voor registratie en het digitaal opbergen van de foto's. Mijn werkmethode om de regionale archieven te onderzoeken is nu al volgt:


Informatie zoeken
Ik ga een weg onderzoeken doormiddel van eerst een werkdossier aan-te-leggen met de desbetreffende documentatie en kopieën uit regionale geschiedenisboeken te maken. Als tweede stap zoek ik in de archiefinventarissen van de gemeente de weg op waar ik informatie over zoek. Voor de gemeente Houten zijn dat bijvoorbeeld de toegangsnummers van het RHC Zuidoost Utrecht 109, 114 en 286. Ik weet precies uit mijn hoofd wat ik wil zoeken en in welke periode ik dit kan vinden. De periodes van het toegangsnummer uit het archief weet ik ook uit mijn hoofd zo is 109 de periode 1811-1962. Nummer 114 de periode 1962-1982 en nummer 286 de periode 1982-2002. Als ik het dossier gevonden heb print ik deze met de voorkant van de inventaris uit en stop hem vervolgens in het werkdossier.

Noteren, opvragen, bekijken, fotograferen en aftekenen
Wanneer ik een weg definitief verder ga onderzoeken kan ik niet vaststellen. Daarom sla ik de archiefinventaris op in het werkdossier of in een van de 2 blauwe archiefinventarismappen die de toeleindende wegen bevatten. Als ik een weg definitief ga onderzoeken waarbij ik ben aanbeland haal ik deze inventaris uit de map of het werkdossier. Ik ga ermee aan de slag en vink de voortgang af op het werkformulier wat ik daar voor gebruik.

Archiefonderzoeksdag
Meestal op woensdag is mijn archiefonderzoeksdag. En als ik die dag niet kan plan ik op een andere dag een archiefbezoek. Op het archief meld ik me aan bij de balie of studiezaalmedewerker om de archieven te raadplegen. Op welk archief ik dan ben is afhankelijk  van hoe ik de stukken ga / moet opvragen. Via een briefje of via het systeem. Net wat het archief biedt aan reserveer mogelijk heden. Bij Het Utrechts Archief en het Nationaal archief moet je de stukken reserveren via het computersysteem  daar. Bij RHC Zuidoost Utrecht en het RHC Rijnstreek en Lopikerwaard gaat dit via een aanvraagbriefje op het moment dat je binnenkomt. Inmiddels heeft het RHC Zuidoost Utrecht sinds kort aangegeven dat ze de stukken liever per mail enkele dagen van te voren gereserveerd willen zien. Dus dan doe ik dat ook.

Eenmaal het dossier of de omslag op de tafel ga ik eerst na wat erin zit om te beoordelen wat ik nodig heb voor informatie. Als ik dat heb vastgesteld dan fotografeer ik de stukken met mijn compactcamera. Tot begin 2016 deed ik dit met mijn spiegelreflexcamera maar dat was toch een te groot object om elke keer naar het archief te slepen. Op het archief in Utrecht klaagde ze een keer dat mijn camera teveel geluid maakte. En of dat geluid niet uitgezet kon worden. Maar dat kon niet. Het bleek te gaan om het geluid van het omslaan van de spiegel in de spiegelreflexcamera.

Presentatie straatnamen van Houten Castellum bij de Archeologische Werkgroep Leen de Keijzer in het Oude Station van Houten, voorjaar 2016. Foto: P.Koch

Back-uppen
Als ik thuis kom na een enerverende archiefonderzoeksdag, zet ik mijn computer aan haal het kaartje uit de camera. Start Google Foto’s op. En back-up de foto’s naar mijn Google Foto Cloud account. Vanaf 2004 heb ik hierin digitaal zowel privé foto’s als foto’s van dossiers toch meer dan 200.000 aan foto’s verzameld.  Voor de zekerheid zet ik ze ook nog op mijn externe harde schijf. Want mijn computer is al helemaal vol met allerhanden bestanden.
Doordat ik in de loop van de tijd veel verschillende archiefbezoeken heb afgelegd heb ik een verzameling van foto’s en gefotografeerde dossiers. Daarvoor ruim ik altijd een periode in om alle foto’s in mapjes goed in te delen. Bij een straat aangekomen, die ik uitgebreid ga beschrijven, zijn de bestanden makkelijk terug te vinden. En als ik ze niet direct kan vinden zijn ze nog terug te vinden doormiddel van het op datum opzoeken via de registratie op mijn archiefformulier.

Nieuwe straatnaam voor de gemeente Houten (01-03-2016)

Op de huidige gemeenteplattegrond staat het Ka-pad ingetekend. Bron: gemeente Houten.


Op dinsdag 1 maart 2016 is door het college van burgemeester en wethouders een nieuw straatnaambesluit uitgebracht. Het betreft de volgende naam:

1.   Het fiets- en voetgangerspad met de naam Ka-pad is in 1998-1999 parallel aan de destijds nieuw aan te leggen Rondweg van Houten zuidoost aangelegd. De naam van het Ka-pad is van toepassing op het gedeelte tussen de Rietdijk 3 en de huizen aan het Oostrumsdijkje 1 en 2.

Plattegrond waarop de Hooglansche Kade staat aangegeven in het groen. In het rood het uit te breiden gebied van het waterschap Lee- en Rietsloot. Datum 10-10-1929.

       
Waar verwijst de naam van het Ka-pad naar? De naam van het Ka-pad verwijst naar de Kasloot die ten oosten en parallel aan het fiets- en voetgangerspad ligt. In de oude archieven komt hij voor als Kasloot. De sloot loopt naar het noorden om aan te sluiten op de Rietsloot-Biesloot bij de gemeentegrens met Bunnik, Kruisweg/Houtenseweg.


Zoals gezegd is de oude benaming Kasloot. Maar binnen de archieven en documentatie van het waterschap De Stichtse Rijnlanden komt de naam van de sloot ook voor als Leesloot of Oosteromsdijksloot. Het voorvoegsel ka in de naam Kasloot komt van de Houtense- of Hooglandsche Kade die er ten westen parallel van lag aan de sloot. In het noorden aansluitend op de Kruisweg en in het zuiden op het Oostrumsdijkje. De Kasloot of Rietsloot was in vroegere tijden in onderhoud bij het waterschap Lee- en Rietsloot. Tegenwoordig is de sloot in onderhoud bij het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden.


In 2015 benaderde een Houtense inwoner de gemeente over dat dit stuk weg geen naam had. Veel mensen in Houten en de gemeente Houten gebruikte de naam Rietdijk voor het Ka-pad als benaming. Terwijl er voor dit stuk helemaal nooit een straatnaambesluit was uitgekomen.


2.   De Ambachtsweg is in 1978 aangelegd door de Provinciale Waterstaat van Utrecht. Eind jaren 70 werden de Utrechtseweg en de Schalkwijkseweg door de provincie aangepast en verbeterd. Daarbij werd de kruising bij de Schalkwijkseweg met die van de Houtensewetering en Leedijk afgesloten voor auto’s. Om toch een goede ontsluiting voor het autoverkeer vanaf de Houtensewetering realiseren werd ter hoogte van de Albers Pistoriuslaan (Lange Schaft) een nieuwe weg aangelegd de Ambachtsweg.

In een agenda voor de toenmalige adviescommissie straatnaamgeving voor de vergadering van 12 maart 1982 wordt het volgende vermeld:
 
"Enige jaren geleden is er een verbindingsweg gekomen tussen de hierboven genoemde wegen (Houtensewetering en Schalkwijkseweg - ter hoogte van de Albers Pistoriuslaan). In verband met de aanleg van het onderhavig weggedeelte zijn er fruitbomen gerooid. Een naam als "Boomgaardweg" zou hier op zijn plaats zijn."
 
Deze naam is het uiteindelijk niet geworden gelezen het raadsbesluit van 30 maart 1982 waarbij de naam "Naar de Wetering" werd vastgesteld.

De Ambachtsweg in 2011 voordat de wijk Leebrug II werd gebouwd.

In oktober 1988 komen er een tweetal brieven binnen van toekomstige bedrijven die zich gaan vestigen aan deze weg (Ambachtsweg) en zij vragen om aanpassing van de naam, aangezien deze naam moeilijk in het gehoor ligt/lastig en het een onlogische naamsaanduiding is. Op 9 februari 1989 is er weer vergaderd over de naam van deze weg. Voorgesteld wordt de naam Ambachtsweg te gaan gebruiken.
De gemeenteraad gaat met de naamswijziging akkoord op 28 februari 1989, die in gaat op 1 maart 1989. Bron: gemeente Houten.


Vanaf 1996 werd Houten Zuid (Vinex) ontwikkeld. In de periode 2001-2002 werd daarbij het plangebied (wijk) Leebrug I gebouwd ten zuidoosten van de Ambachtsweg. Tien jaar later volgde de ontwikkeling van het plangebied Leebrug II rondom de Ambachtsweg. Die naar verwachting in de periode 2016-2017 afgerond zal zijn.


Op 5 juli 2011 nam het college van burgemeester en wethouders een straatnaambesluit tot het geven van namen aan een 4 tal nieuw aan te leggen straten in het plangebied Leebrug II met daarbij rekening houdende met de wijknaamthema van verschillende houtsoorten. Een van deze namen is het Mahoniehout. Die in de plaats zou komen voor de naam van de Ambachtsweg. De naam werd geleidelijk ingevoerd bij het bouwen van de nieuwe woningen aan het Mahoniehout (Ambachtsweg) waarna deze de nieuwste adressering kregen.

Straatnaambord Ambachtsweg.


Bij het straatnaambesluit van het college van burgemeester en wethouders van 1 maart 2016 werd de naam Ambachtsweg ingetrokken. De Ambachtsweg heeft ook vele jaren behoord tot het tegenovergelegen bedrijventerrein De Schaft. Langs de weg waren verschillende bedrijven gevestigd. In bedrijven verricht men arbeid. Arbeid doet men beroepsmatig. En binnen het beroep voert men een ambacht uit zoals die van bouwvakker of timmerman. Vandaar de naam Ambachtsweg.

Bij het besluit van 1 maart 2016 heeft de straatnaam Ambachtsweg precies 27 jaar bestaan als officiële straatnaam.

De toeleidende wegen naar Houten

Het dorp Schalkwijk is een lintdorp. Houten daarentegen is een echt brinkdorp. Een dorp met stadse trekken. Een dorp waar verschillende wegen leiden naar het Plein van Houten.

De komende periode in 2016 ga ik mijn onderzoeken richten op de provinciale wegen en toeleidende wegen in de gemeente Houten.

Hierbij geef ik een opsomming van enkele nog uitgebreid te onderzoeken wegen.

De straat De Poort, tussen 1933 en 1985 lag hier de Utrechtseweg. Voor het jaar 1933 lag hier de Grundweg, gelegen tussen de Herenweg/Tolhuis en de Burg. Wallerweg (Vinkingenpoort).

1.   De Utrechtseweg is de provinciale weg naar Utrecht. Tot 1974 liep de verbinding naar Utrecht via een andere route, namelijk via het Houtensepad in het gebied waar nu de Utrechtse wijk Lunetten is gebouwd. Zo had het Houtensepad een eigen aansluiting op de rijksweg A12. Deze aansluiting is in 1974 opgeheven. Hiervoor in de plaats kwam de huidige Utrechtseweg, lopend langs de Koppeldijk, Heemsteedseweg, Laagravenseplas, bedrijventerrein De Liesbosch tot aan verkeersplein Laagraven. Voor de aanleg van de Laagravenseweg moest er in de eerste helft van de jaren '70 een deel van het veilingterrein Utrecht aangekocht worden door Provinciale Waterstaat van Utrecht.

Het snelfietspad ten noorden van de Utrechtseweg gelegen tussen de T-splitsing Koppeldijk/Heemsteedseweg met die van de Fortweg heette van 1975 tot aan 1981 Warmoesweg, een naam die verwijst naar de Warmoesgraaf. Deze watergang ligt heden ten dage nog steeds in het landschap en liep oorspronkelijk van de Zijlgraaf bij de Oud Wulfseweg in het oosten tot aan de Koppeldijk in het westen.

2.   De Koningin Julianastraat was van oorsprong de doorgaande weg naar Schalkwijk en Culemborg. In het jaar 1929 kreeg hij de naam Julianaweg, om vervolgens in de Tweede Wereldoorlog van 1942 tot mei 1945 als de Oude Schalkwijkscheweg verder te gaan. De Duitse bezetter tolereerde geen straatnamen vernoemd naar leden van het Koninklijk Huis. In 1955 werd de naam Julianaweg omgevormd tot Koningin Julianastraat.

Vanaf de zomer van het jaar 1933 verloor de Julianaweg zijn functie als doorgaande weg naar Schalkwijk . In dat jaar werd de provinciale weg ten westen van Houten omgelegd.
In 1985 werd de Dorpsstraat aangelegd en verbonden met het zuidelijke uiteinde van de Koningin Julianastraat.

3.   De Beusichemseweg is een verhaal apart en te groot om in het klein samen te vatten. Al vermoedelijk vanaf de Romeinse tijd is een groot gedeelte van de Beusichemseweg ontstaan door de mensheid als doorgaande route over de stroomrug richting Beusichem en verder naar Tiel en Nijmegen.
Stroomruggen zijn door rivieren (Rijn) afgezette zandruggen die in de loop van de tijd steeds hoger in het landschap kwamen te liggen.

De Beusichemseweg is met de bouw van Houten Zuid (Vinex) in de afgelopen 20 jaar verdeeld in verschillende stukken met weer verschillende namen, te beginnen bij de Albers Pistoriusweg aan de oostkant van de spoorlijn. Deze gaat op termijn ook Smalspoor heten. De volgende namen zijn aan het einde van de jaren '90 vastgesteld voor de weg: Smalspoor en Staatsspoor, om begin jaren '00 verderop genoemd te worden als zijnde de Beusichemsetuin. Meer naar het oosten gelegen werd de weg genoemd het Rendiermos in 2010.

Ik hoop jullie in 2016 verder te informeren over mijn ontdekkingsreis over de toeleidende wegen naar Houten.

De Prins Bernhardweg, van 1929 tot 1937 de Prinsenweg geheten. Op de achtergrond met de kruising van de Oranje Nassauweg. Voor 4 oktober 1962 heten de weg die naar links gaat de Molenweg (later Veerwagenweg, Pr. Bernhardweg). Oud bewoners noemde de huizen gelegen aan de Molenweg, de Molenbuurt.

De Rijndijk, van Kattestaart tot Koppeldijk

Het gebied van Tolsteeg, Klein Kovelswade, Oud Wulven en Maarschalkerweerd. De lunetten op de Houtense Vlakte zijn niet ingetekend want dat was in de negentiende eeuw staatsgeheim. Nu is in dit gebied de Utrechtse wijk Lunetten gebouwd. De Rijndijk te Utrecht: in het geel de Koppeldijk, in het rood het Rijndijkje, in het blauw de Oud Wulverbroekwetering. Nu is in dit gebied de Utrechtse wijk Lunetten in de jaren 70 en 80 van de twintigste eeuw gebouwd.

 

Bron: hisgis.nl / Utrecht. Hierop zie je de drie witte vlekken, dat zijn de 3 van de 4 lunetten op de Houtense Vlakte. Het landje omkaderd in het rood dat werd vroeger de Kattestaart genoemd. Naar zoals men ook ziet de vorm van een kattenstaart. Hierop is nu de Waterlinieweg aangelegd. De weg uiterst links (in het oranje) van bnb is het Houtesenpad. De weg van de Kattestaart door Lunet 2 en 3 heen is de Rijndijk.

De Rijndijk was eertijds een echte dijk, maar is nu de naam van een weg in de Utrechtse wijken Tolsteeg en Lunetten. Oorspronkelijk liep de Rijndijk van de noordelijke Koppeldijk tot aan de Koningsweg, bij de Kattestaart (zie verder op).

De Rijndijk lag eeuwen lang op het grondgebied van het stadsbuitengerecht Tolsteeg of Klein Kovelswade, vanaf het eerste kwart van de 19-de eeuw ook de gemeente Tolsteeg genoemd. De oostelijke kant van de dijk of weg vormde de grens met het gerecht van de Grote- en de Kleine Koppel, waarop de wijk Lunetten is gebouwd.

De weg sloot in noordwestelijke richting aan op de Koningsweg met een kleine afsnijding in oostelijke richting. Het stuk land dat in de binnenbocht van deze stukjes weg lag, heette in vroeger tijden de Kattestaart zoals al wordt vermeld in een document uit 1599. Op de plaats waar vroeger de Kattestaart lag, ligt nu de Waterlinieweg. Naast de Kattestaart lagen fort Lunet 1 en 2 van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De Rijndijk liep dwars door fort Lunet 2 heen. Tijdens kadasteronderzoek heb ik ontdekt dat het noordelijk gedeelte van de Rijndijk in 1857 is opgegaan in het fort Lunet 2. Dit stuk Rijndijk werd toen verkocht aan het Ministerie van Oorlog.

Al in periode tussen 1832 en 1844 is de Rijndijk omgelegd als een verkorte looproute om de forten Lunet 1 en 2 heen. Hij vormde ook wel een kade langs de gracht van het fortencomplex. Dit duidt er ook op dat de Rijndijk door Lunet 2 al niet meer toegankelijk was als doorgaande route. In onze tijd is de Rijndijk alleen nog aanwezig bij de Koningsweg tot aan de spoorlijn Utrecht-Arnhem. In 1844 werd deze spoorlijn als de Rhijnspoorweg in gebruik genomen en werd aangelegd tussen de steden Amsterdam - Utrecht - Arnhem. De spoorlijn kwam dwars over het tracé van de Rijndijk te liggen.

Op 1 november 1868 werd de Staatslijn H tussen Utrecht - Houten - 's - Hertogenbosch geopend. Ook hier kwam het tracé van het spoor dwars op de Rijndijk te liggen.

Op een Topografische Militaire Kaart van de stad Utrecht uit 1849 staat de oprijlaan van boerderij De Ketel gelegen aan de Rijndijk al ingetekend. De laan liep van het Houtensepad tot aan deze boerderij.

Boerderij De Ketel had in vroegere tijden ook wel de namen van De Leege Meeren (De Lage Meern), Groeneveld en werd later in de 19-de eeuw ook wel De Ketel genoemd, naar Jan Ketel die daar aan het eind van de 18-eeuw woonde, en later naar zijn zoon Aart Ketel die er tot midden van de 19-eeuw bleef wonen. De boerderij staat in de sporendriehoek van Lunetten en het Maarschalkerweerdpad. De ontsluiting van de boerderij verloopt al vanaf circa 1985 via de weg 'Tussen de Rails'. Na de aanleg van deze weg werd de laan over de spoorweg naar 's-Hertogenbosch opgeheven.

Maar waar komt de naam van de Rijndijk dan vandaan? Volgens Dekker (bron) komt de naam al voor in de 18-de eeuw. Maar wat hij in zijn boek niet aangeeft is van welke bron hij dit dan heeft. Ik heb in Het Utrechts Archief verschillende dossiers en leggers bekeken uit de 18-de eeuw. En elke keer kwam ik voor dit gedeelte van de Rijndijk de naam Koppeldyk tegen. Pas bij de invoering van het Kadaster op 1 oktober 1832 wordt bij het proces verbaal (grensomschrijving) van de gemeente Oud-Wulven en Tolsteeg  de naam van de Rijndijk beschreven als zijnde het Rhijndijkje. En de betekenis van de naam is het meest aannemelijk als ''de dijk toeleidend naar de Kromme Rijn" die ten noorden van de Koningsweg loopt.

Het Bedelaarspad en de Laan van Wulven in beeld

In de vier jaar dat ik bij de Oudheidskamer van de gemeente Houten heb gewerkt heb ik voor mijn privécollectie foto’s ingescand. Hierbij wil ik met u twee foto’s delen: van het Bedelaarspad en de Laan van Wulven.

Bedelaarspad

Foto: Topografische Verzameling gemeente Houten

Foto: Topografische Verzameling gemeente Houten

Dit is het Bedelaarspad (waar ik het op de website zoveel over heb). Op de achtergrond zie u het huis Houtveste aan de Utrechtseweg, nu geadresseerd aan de Romeinenpoort 1, gebouwd circa 1900. Waarop je dus nu uitkijkt is het huidige kruispunt Romeinpoort, Lupine-oord en de Herenweg. Het Bedelaarspad komt aan zijn naam omdat in de negentiende eeuw er aan de Utrechtseweg (Lupine-oord) een tolhuis stond waar tol betaald moest worden om Utrecht te bereiken. Forensen die geen geld hadden om aan de tol te voldoen gingen via dit pad naar de rijkere boeren die in de omgeving woonden om daar te bedelen, om toch aan geld te kunnen komen om verder te reizen.

Het eerste gedeelte van het pad werd omstreeks 1978 geasfalteerd vanaf de Utrechtseweg tot aan de Van Tiellandtweg (Warinenpoort). Dit in het kader van de verbetering van de voormalige provinciale weg. Zo werd de directe aansluiting van het gemeentehuis De Grund op de Utrechtseweg afgesloten, om dus een nieuwe ontsluiting te maken via de nieuwe aangelegde weg, gelegen op het noordelijk gedeelte van het Bedelaarspad.

Vanaf 1985-1986 werd dit stuk weg opgeheven en ging op in de bebouwing van de wijk Tiellandt, gedeelte De Poorten. De foto dateert van circa 1975.

Een mooie foto van een niet meer bestaand pad. 

Laan van Wulven

Foto: Topografische Verzameling gemeente Houten

Foto: Topografische Verzameling gemeente Houten

Hier zie u de Laan van Wulven in zijn volle glorie. De vroegst bekende vermelding van de laan is bekend uit het jaar 1734. De laan liep van de Utrechtseweg (Pelgrimsborch-Troubadoursborch) loodrecht naar de voormalige Wulfsedijk, recht op waar nu de kinderboerderij De Speelheuvel is gelegen aan de Keercamp. De Laan van Wulven is waarschijnlijk aangelegd om een korte verbinding te maken van boerderij Den Oord naar het land gelegen ten westen van de Wulfsedijk. Om voor de pachters of eigenaar van de boerderij een snellere verbinding te hebben met het land om deze te bewerken.

De laan is verdwenen in de bebouwing van de wijk Wulven, gedeelte De Campen en was vanaf het jaar 1987 niet meer aanwezig in het landschap.

De foto is in de periode 1980-1985 gemaakt. Links op de achtergrond ligt de wijk De Weerwolf, gedeelte De Gaarden, gebouwd eind jaren zeventig. De foto is genomen vanaf de Wulfsedijk, in oostelijke richting naar de Utrechtseweg gericht.

Nieuwe straatnamen voor de gemeente Houten (12-05-2015)

Op dinsdag 12 mei 2015 is door het college van Burgemeester en Wethouders een nieuw straatnaambesluit uitgebracht. Het betreft de volgende namen:

1. Het Liniepontpad.
Het Liniepontpad is een pad in de uiterwaarden van de rivier de Lek tegenover Culemborg. Het pad loopt van de westkant van de Lekdijk tot aan de westzijde van de Steenwaardplas. Het pad is vernoemd naar de liniepont die in de zomermaanden vaart tussen de stelling Het Werk aan de Groeneweg in Schalkwijk en het fort Het Werk aan de Spoel in Culemborg. De pont dient voor een gemakkelijke overtocht voor fietsers en wandelaars die de Nieuwe Hollandse Waterlinie of Het Eiland van Schalkwijk willen verkennen in de zomermaanden. De pont ligt ook aan het uiteinde van dit pad.

2. Het Steenwaardpad.
Het Steenwaardpad is het pad dat in het westen aansluit op het Liniepontpad om zich vervolgens te splitsen in twee richtingen. Het ene loopt met een noordelijke boog om de Steenwaardplas heen, het ander volgt de grens met de rivier de Lek. In het oosten sluiten de twee paden weer op elkaar aan nadat ze eerst de spoorlijn Utrecht - 's-Hertogenbosch - Boxtel onderdoor zijn gepasseerd. Bij de parkeerplaats aan de Veerweg eindigt het pad, met ten noorden ervan de voormalige herberg Landlust die op dit moment van schrijven gerenoveerd wordt.
De naam Steenwaard komt van de vroegere steenfabrieken die in de uiterwaarden van de Lek lagen. Van  gedelfde klei en sediment uit de ondergrond van de uiterwaarden en de rivier, bakte men bakstenen en tegels.

Op de plattegrond aangegeven waar het Liniepontpad en het Steenwaardpad precies lopen in de uiterwaarden van de rivier de Lek. Bron: gemeente Houten (12-05-2015)

Houten dorp in het jaar 1978

Bij mijn werkzaamheden op de Archeologische Werkgroep 'Leen de Keijzer' bij het oude station van Houten ben ik begonnen met het inventariseren van de kaarten en de plattegronden die we in het archief hebben zitten. Hierbij kwam ik een luchtfoto van Houten dorp tegen die is gemaakt uit een helikopter van de Koninklijke Luchtmacht op donderdag 6 april 1978 door Chriet Titulaer.

De poster werd uitgegeven door het dorpshuis De Grund in samenwerking van autobedrijf Knopper die vroeger aan de Koningin Emmaweg 2A zat op de hoek met de Lobbendijk.

Zoals je ziet wordt het plan (wijk) Den Oord II en De Lobben (De Hoven) gebouwd in dat jaar. Rechts net iets onder het midden, rechts van het huisje met het roden dak loopt het Bedelaarspad. Midden onder net links ervan zie je de Laan van Wulven lopen. Zoals die bij de oude Houtenaar bekend stond onder de volksmond naam 'Groenlaantje, Houtlaantje of Vrijerslaantje'. Geheel links net onder het midden zie je een boerderij met een rode dak. Dat was de boerderij Dijkhoeve of Reumsthofstede. Nu staat op deze plek het appartementengebouw 'de Koningslinde' aan de Dijkhoeve schuin tegenover het bruggetje in de Lobbendijk bij het Imkerseind en het Imkerspad. Verder op de achtergrond van de luchtfoto in het midden de toen nog te bouwen nieuwbouwwijk Wernaar, De Gildes. Onder het rechtse boven gedeelte zie het bedrijventerrein De Schaft met de straten Schaftweg en Albers Pistoriuslaan.

Bron: archief AWG Leen de Keijzer, kaarten en plattegronden.

Bron: archief AWG Leen de Keijzer, kaarten en plattegronden.

De Lobbendijk, De Weerwolf, de Blaasbalg en Schonenburg

In mijn onderzoek naar de wijknaam Schonenburg ben ik leuke zaken tegen gekomen m.b.t. de namen van de Lobbendijk, De Weerwolf, de Blaasbalg en Schonenburg. 

Schonenburg

Bron: gemeente archief Houten, RHC Zuidoost Utrecht, Wijk bij Duurstede.

Rechts in de binnenbocht van de Lobbendijk het gebied de Blaasbalg waar tot circa 1800 de hofstede Schonenburg stond. Links het gebied De Weerwolf waar nu de tuinen van cultuurarchitectuurpark Makeblijde gevestigd zijn.

De wijknaam Schonenburg gaat terug op de hofstede Schonenburg die tot circa het jaar 1800 in de binnenbocht van de Lobbendijk stond, op de plek waar nu de noordelijke Rondwegtunnel ligt, tezamen met de tuinen van tuinarchitectuurpark Makeblijde. Op een plattegrond van de Ridderlijke Duitsche Orde Balije van Utrecht uit het jaar 1647 staat de hofstede erop ingetekend.

In een notariële akte uit het jaar 1801 word het stuk land al genoemd waarop de hofstede stond als zijnde ‘vanouds Schoonenburg’, wat de betekende dat de hofstede toen al in groot verval was. Op een andere plattegrond uit 1802 van de Ridderlijke Orde van hetzelfde gebied staat de hofstede al niet meer ingetekend. 

Blaasbalg

De hofstede Schonenburg stond op grond met de naam als zijnde ‘de Blaasbalg’ die al in de 18 eeuw genoemd werd. Een blaasbalg kennen we al heel lang als een soort pomp om lucht te pompen, meestal om een vuur aan te wakkeren.

 
Een blaasbalg bovenin het venster

By Motacilla (Own work) [CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) or GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html)], via Wikimedia Commons

Een blaasbalg heeft ook een tweede betekenis. Een blaasbalg is in het maaswerk (raamwerk kerk) van bijvoorbeeld een venster een bepaald siermotief met als vorm die van een vierpas, waarvan twee van de vier lobben in een punt uitlopen. Ze bestaat dus uit twee ronde lobben en twee spitse bladen, respectievelijk twee maal een ronde pas en twee maal een kielpas. Daarmee vormt een blaasbalg de tussenvorm tussen een vierpas en een vierblad. Een blaasbalg heeft vier toten. Ze werd voornamelijk gebruikt in de gotische traceringen van vensters. Vaak werden ze gebruikt in combinatie met andere sierlijke motieven.

 

Zo kan je het ook zien in de vorm van het stuk grond, de Blaasbalg waarop deze hofstede gestaan heeft. Het stuk in de binnenbocht van de Lobbendijk heeft een ‘lobben’ achtige vorm. Een klavertje vier heeft ook bladeren met een lob-achtige vorm. 

De Weerwolf

Een weerwolf bij de Gargouille op de kathedraal van Moulins

Een weerwolf bij de Gargouille op de kathedraal van Moulins By Vassil (Own work) [Public domain], via Wikimedia Commons

Direct ten westen aangrenzend van de Blaasbalg lag het land met de naam De Weerwolf. Het leuke aan deze naam is dat dit ook een relatie heeft met de naam van de Lobbendijk. Een lob wordt ook wel gerelateerd aan een lobbes en een lobbes staat bekend in het woordenboek als zijnde een ‘harige hond’. Wat daarmee weer de relatie heeft met een ‘wolf’ waar de De Weerwolf uit ontstaan is. 

Lobbendijk

Maar de meest aannemelijke reden hoe de Lobbendijk aan zijn naam is gekomen. Is dat een ‘lob’ ook wel gerelateerd is aan een ‘kwab’, wat op zijn beurt de betekenis heeft van ‘veenplas’ (laag gelegen gebied). Dit laag gelegen gebied gaat dan terug op de polder Vechter- en Oudwulverbroek ten oosten van de spoorlijn Utrecht - ‘s-Hertogenbosch – Boxtel, en de Lobbendijk, waar op nu het huidige Nieuw Wulvenbos is aangelegd. Dit gebied ligt vrij laag ten opzichten van de rest van het gebied wat ten westen van de Lobbendijk ligt, de hogere Houtense stroomrug.

Archief Houtense Hodoniemen.nl

1.   Nieuwe straatnamen voor de gemeente Houten (09-12-2014) (pdf)

2.   Plattegrond van het waterschap De Knoest (pdf)

3.   Plattegrond van het waterschap Wulven (pdf)

4.   De 5 Heemsteedsebruggen (pdf)